Το κείμενο αποτελεί μέρος μιας σειράς άρθρων που εξετάζουν θέματα στρατηγικής στο κίνημα της αποανάπτυξης. Τα άρθρα γράφτηκαν την περίοδο 2019-2020 από μέλη της κοινότητας της αποανάπτυξης και δημοσιεύτηκαν στο degrowth.info. Ολόκληρη η συλλογή των άρθρων είναι διαθέσιμη εδώ.
Μια στρατηγική της αποανάπτυξης για τον κοινωνικό μετασχηματισμό χρειάζεται τον συνδυασμό πολλών προσεγγίσεων που να αποτυπώνουν την πληθυντικότητα του κινήματος. Για τη στήριξη των αμέτρητων από τα κάτω εναλλακτικών που υπάρχουν εκεί έξω, η αποανάπτυξη θα έπρεπε να δώσει ιδιαίτερη έμφαση στις στρατηγικές που δημιουργούν δυνάμεις εκτός καπιταλιστικού συστήματος, να είναι προσεκτική με αυτές που απλώς θέλουν να τιθασεύσουν τον καπιταλισμό, αλλά και να ενσωματώσει τη στρατηγική λογική της πλήρους ανατροπής του καπιταλισμού.
Οργανωμένο ψηφιακά στη διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, το Degrowth Vienna 2020: Strategies for Socio-ecological transformation επισήμανε την επίκαιρη συζήτηση των στρατηγικών για το κίνημα της αποανάπτυξης. Το έργο του Erik Olin Wright υπήρξε ένα από τα βασικά σημεία αναφοράς κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης.
Όντας εξαιρετικά εύστοχο για μια στρατηγική αποανάπτυξης, πιστεύω ότι ως κίνημα δεν θα έπρεπε απλώς να το αντιγράψουμε, αλλά αντίθετα να συνδεθούμε με αυτό αναστοχαστικά προκειμένου να κατασκευάσουμε τις δικές μας στρατηγικές μετασχηματισμού. Σε αυτό το σύντομο κείμενο, παρουσιάζω τη δουλειά του Wright για τη λογική του μετασχηματισμού και τις αντικαπιταλιστικές στρατηγικές, και αναλογίζομαι τις επιπτώσεις τους για την αποανάπτυξη.
Ο Erik Olin Wright και οι στρατηγικές για τον αντικαπιταλιστικό μετασχηματισμό
Ο Wright εντοπίζει τρεις λογικές μετασχηματισμού: τη ρηξιακή (ruptural), τη διάμεση (interstitial) και τη συμβιωτική (symbiotic). Οι ρηξιακοί μετασχηματισμοί αποβλέπουν στην οξεία αντιπαράθεση ή ρήξη με τους υπάρχοντες θεσμούς και τις κοινωνικές δομές.
Οι διάμεσοι αφορούν το χτίσιμο νέων μορφών κοινωνικής ενδυνάμωσης στο περιθώριο της καπιταλιστικής κοινωνίας, συνήθως εκτός των κυρίαρχων δομών εξουσίας. Οι συμβιωτικοί, αντίθετα, στοχεύουν στην αλλαγή των υπαρχόντων θεσμικών μορφών, ενισχύοντας την υπάρχουσα κοινωνική λαϊκή δυναμική εντός του συστήματος, με στόχο να το μετασχηματίσουν στην πορεία.
Χρησιμοποιώντας μια μεταφορά παιχνιδιού, ο Wright συνδέει τους συμβιωτικούς μετασχηματισμούς με την αλλαγή των κανόνων του παιχνιδιού. Βλέπει τους διάμεσους μετασχηματισμούς ως στοχευμένες κινήσεις εντός του παιχνιδιού – αν και θα ήταν πιο ακριβές να τους δούμε ως την αγνόηση ή αντίσταση του παιχνιδιού και τη δημιουργία ενός διαφορετικού που λειτουργεί παράλληλα. Τέλος, οι ρηξιακοί μετασχηματισμοί στοχεύουν στην αλλαγή του ίδιου του παιχνιδιού.
Οι συμβιωτικοί, οι διάμεσοι και οι ρηξιακοί μετασχηματισμοί παραπέμπουν στη σοσιαλδημοκρατική, την αναρχική και την επαναστατική σοσιαλιστική παράδοση αντίστοιχα.
Στο τελευταίο του βιβλίο –How to be an anti-capitalist in the 21st century– ο Wright συνέδεσε επίσης τις τρεις λογικές μετασχηματισμού με συγκεκριμένες στρατηγικές του αντικαπιταλισμού, με βλέψεις είτε εξουδετέρωσης των βλαβερών συνεπειών του είτε υπέρβασης των δομών του.
Για τον διάμεσο μετασχηματισμό, οι στρατηγικές λογικές έγκεινται στην αντίσταση και στη διαφυγή από τον καπιταλισμό, με την πρώτη να συνδέεται με την εξουδετέρωση των συνεπειών του και τη δεύτερη με την υπέρβαση των δομών του.
Για τον συμβιωτικό μετασχηματισμό, η στρατηγική εξουδετέρωσης αφορά την τιθάσευση του καπιταλισμού και αυτή της υπέρβασης αφορά την αποσυνάρθρωσή του.
Τέλος, για τον ρηξιακό μετασχηματισμό, η στρατηγική λογική είναι αυτή της συντριβής, με ευθεία στόχευση στην υπέρβαση των καπιταλιστικών δομών.
Συνδυαστικά, προσφέρεται ένας σύνθετος καμβάς στρατηγικών για την αποανάπτυξη που βοηθάει στον εντοπισμό των προτεραιοτήτων και των εντάσεων, αλλά και στην αποφυγή της ενσωμάτωσης των αποαναπτυξιακών στρατηγικών.
Ας προχωρήσω τώρα σε κάποιες σκέψεις για καθεμιά από τις λογικές μετασχηματισμού αναφορικά με την ανάπτυξη.
Αποανάπτυξη και λογικές μετασχηματισμού
Η διάμεση λογική του μετασχηματισμού είναι καίρια –και ίσως τη δούμε ως τη βάση– για το κίνημα της αποανάπτυξης. Πράγματι, η αποανάπτυξη αφορά την αντίσταση στο καπιταλιστικό σύστημα και το χτίσιμο εναλλακτικών από τα κάτω, με την άμεση δημοκρατία να είναι μία από τις κύριες αρχές της αποαναπτυξιακής πολιτικής.
Εκεί είναι που συναντιούνται πολλά κινήματα με τα οποία συνδέεται η αποανάπτυξη, όπως το κίνημα της κλιματικής δικαιοσύνης. Οι οργανωτικές πρακτικές που θεωρούμε αποαναπτυξιακές –όσες εργάζονται για την ανοικτή μετεγκατάσταση και την επαναπολιτικοποίηση, όπως οι συνεταιρισμοί και οι δράσεις των κοινών (commoning)– επίσης λειτουργούν εντός αυτής της λογικής.
Όμως, οι κόσμοι που οραματίζονται τα κινήματα και οι οργανωτικές πρακτικές που αντιστέκονται και ξεφεύγουν από τον καπιταλισμό εμποδίζονται από το καπιταλιστικό και αναπτυξιακο-κεντρικό σύστημα, με τη στήριξη ισχυρών παικτών όπως οι πολυεθνικές και οι κυβερνήσεις και το θεσμικό περιβάλλον που έχουν δημιουργήσει.
Κατά συνέπεια, η συμβιωτική λογική του μετασχηματισμού αποδεικνύεται σημαντική. Είτε το θέλουμε είτε όχι, η συμβιωτική λογική είναι κάτι που ως κίνημα αποανάπτυξης πρέπει να συνδεθούμε μαζί του για να δημιουργήσουμε μία αλλαγή παραδείγματος, προκειμένου να διευρύνουμε το περιθώριο των εναλλακτικών και να τις βγάλουμε από το περιθώριο.
Το κίνημα της αποανάπτυξης έχει παραμείνει συνεπές στη διεκδίκηση των από τα κάτω αλλαγών σε όλα τα επίπεδα. Γι’ αυτό, αρκετοί μελετητές έχουν υπογραμμίσει τον συμβιωτικό μετασχηματισμό ως καίριο για την αποανάπτυξη, συμπληρώνοντας και στηρίζοντας παράλληλα τη διάμεση λογική των μετασχηματισμών.
Αρχικά, συμφωνώ με κάτι τέτοιο. Θα πρόσθετα, όμως, ότι η διεκδίκηση του συμβιωτικού μετασχηματισμού χαρακτηρίζεται από μία δυαδικότητα: την πιθανότητα της αλλαγής, αλλά και το ρίσκο της ενσωμάτωσης.
Πιο συγκεκριμένα, είναι η ισορροπία ανάμεσα στην τιθάσευση και την αποσυνάρθρωση του καπιταλισμού στην οποία θα έπρεπε να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή ως κίνημα. Τόσο η τιθάσευση όσο και η αποσυνάρθρωση είναι αλληλένδετες στρατηγικές λογικές του αντικαπιταλισμού εντός του συμβιωτικού μετασχηματισμού, και εδώ ακριβώς προκύπτει ο κίνδυνος της ενσωμάτωσης.
Χωρίς την τιθάσευση, η αποσυνάρθρωση μάλλον δεν θα ήταν αρκετή. Για παράδειγμα, αποσυναρθρωτικές πρακτικές, όπως η θεσμική στήριξη των συνεταιρισμών, θα ήταν σταγόνα στον ωκεανό όσο οι παντοδύναμες εταιρείες δεν τιθασεύονται και οι θεσμοί συνεχίζουν να προωθούν την ανάπτυξη.
Με άλλα λόγια, δεν αρκεί να υποστηρίζουμε τις «καλές πρακτικές», αλλά πρέπει να σταματήσουμε και να αντιμετωπίσουμε τις «κακές πρακτικές». Οι ριζοσπαστικές πολιτικές προτάσεις, όπως αυτές που συζητούνται εντός του κινήματος αποανάπτυξης ή σε άλλους χώρους (π.χ. το Ευρωπαϊκό Green New Deal) πρέπει να συνδυάσουν την τιθάσευση και την αποσυνάρθρωση.
Ωστόσο, είναι σημαντικό στον αγώνα για μετασχηματισμό να μην μετατραπεί η τιθάσευση σε μια λιγότερο ριζοσπαστική δέσμευση. Για παράδειγμα, στο σοσιαλιστικό κίνημα του εικοστού αιώνα, τα πιο ριζοσπαστικά αιτήματα καλύπτονταν συνήθως από αυτά που απλώς τιθάσευαν τον καπιταλισμό.
Ο Wright μάλιστα δίνει το παράδειγμα της Σουηδίας στην οποία διαμένω, όπου η πιο ριζοσπαστική πτέρυγα των σοσιαλδημοκρατών προώθησε ένα νομοσχέδιο που θα μετέτρεπε σταδιακά όλες τις μεγάλες εταιρίες σε συνεταιρισμούς, κάτι που ποτέ δεν έγινε.
Απεναντίας, η στρατηγική λογική της αποσυνάρθρωσης πρέπει να γίνει καίρια, με ένα τολμηρό όραμα για τις πολιτικές και τους εναλλακτικούς θεσμούς που επιθυμούμε. Η τιθάσευση, από την άλλη, πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως στήριγμα και περαιτέρω ενίσχυση της αποσυνάρθρωσης.
Για παράδειγμα, στην περίοδο της πανδημίας του COVID-19 η σύνδεση των πακέτων οικονομικής διάσωσης με τις περιβαλλοντικές αποδόσεις των εταιριών υπήρξε ένα καλό παράδειγμα τιθάσευσης και αποτελεί ένα θετικό βήμα.
Ωστόσο, πρέπει να ζητήσουμε περισσότερα: εκδημοκρατισμό των χώρων εργασίας, εργατικό έλεγχο και στήριξη των εργαζομένων που μετατρέπουν τις χρεοκοπημένες επιχειρήσεις σε συλλογικού τύπου, μη-κερδοσκοπικές μορφές όπως είναι οι συνεταιρισμοί.
Ρήξεις μικρού μεγέθους
Όσο για τον ρηξιακό μετασχηματισμό, δεν αποτελεί μέρος της οπτικής του Wright για την υπέρβαση του καπιταλισμού. Προς το παρόν, δεν έχει προκύψει ούτε στην υπόθεση της αποανάπτυξης που στηρίζεται στην ανάλυση του Wright.
Η έρευνα τού κινήματος αποανάπτυξης που διεξήχθη στο τέταρτο διεθνές συνέδριο αποανάπτυξης του Leipzig (2014) έδειξε ότι περίπου το 13% των συμμετεχόντων προσανατολίζονταν στη ρήξη.
Παρόλο που αποτελεί τη θέση μιας μειονότητας στο κίνημα, και ενώ οι ρήξεις χρειάζονται προσοχή, θα πρότεινα να μην απορρίψουμε εντελώς τη ρηξιακή λογική (και τη συντριβή του καπιταλισμού ως στρατηγική).
Μιλώντας για ρηξιακούς μετασχηματισμούς, ο Wright συνήθως αναφέρεται στην πλήρη υπέρβαση του καπιταλιστικού συστήματος και στην ευθεία επίθεση στο κράτος. Ωστόσο, η ρήξη δεν χρειάζεται να είναι μόνο αυτό, κάτι που αναγνωρίζει και ο Wright.
Μπορούν να υπάρχουν προσωρινές ή μικρής κλίμακας ρήξεις και παραδείγματα συντριβής του καπιταλισμού. Για παράδειγμα, μια δράση ανυπακοής με τον αποκλεισμό μιας μονάδας ηλεκτροπαραγωγής με άνθρακα ή η κατάληψη ενός δημόσιου χώρου –μέρος του φαντασιακού της αποανάπτυξης– μπορούν να ιδωθούν ως παραδείγματα προσωρινών ρήξεων που ενδυναμώνουν και ενθαρρύνουν άλλες μορφές αντίστασης.
Συμπεριλαμβάνουν την αντίσταση, αλλά προχωράνε πέρα από αυτή, μέσω της – έστω και προσωρινής - διατάραξης του εξορυκτικού καπιταλισμού.
Οι εργαζόμενοι που καταλαμβάνουν ένα εργοστάσιο μετατρέποντάς το σε κοινοπραξία εργαζομένων είναι άλλο ένα παράδειγμα ρήξης και συντριβής του καπιταλισμού σε μια δεδομένη οργάνωση όπως είναι η ΒιοΜε στην Ελλάδα, η RiMaflow στην Ιταλία και τα καταλυμένα εργοστάσια στην Αργεντινή.
Αν περίμεναν την κατάλληλη νομοθεσία που θα επέτρεπε την αποσυνάρθρωση του καπιταλισμού και τη στήριξη των συνεργατικών οργανωτικών μορφών, τέτοια πρωτοπόρα παραδείγματα αλλαγής δεν θα είχαν εμφανιστεί.
Όμως, απαντώντας με αυτόν τον τρόπο στις κρίσεις, δημιούργησαν ρήγματα που μπορεί να ενθαρρύνει άλλους για κάτι παρόμοιο, όπως και να απαιτήσει πολιτικές που επιτρέπουν τον συνεργατισμό.
Επομένως, θα υποστήριζα ότι είναι σημαντικές οι προσωρινές και μικρής κλίμακας ρήξεις που στηρίζουν τις διάμεσες και τις συμβιωτικές λογικές του μετασχηματισμού.
Από την τιθάσευση στην αποσυνάρθρωση
Ο Wright στηρίζει τον συνδυασμό των τεσσάρων λογικών του αντικαπιταλισμού – αντίσταση, διαφυγή, τιθάσευση και αποσυνάρθρωση. Συμφωνώ με το ότι και η στρατηγική της αποανάπτυξης πρέπει να συνδυάσει αρκετές από αυτές τις προσεγγίσεις, δείχνοντας έτσι την πληθυντικότητα της αποανάπτυξης ως κινήματος.
Παρόλα αυτά, θα πρότεινα μια λίγο πιο διαφορετική στρατηγική σύνθεση, δίνοντας άλλη βαρύτητα σε κάθε συστατικό. Για να στηρίξει την πλειάδα των διάμεσων εναλλακτικών που αντιστέκονται και διαφεύγουν των λογικών της ανάπτυξης και του καπιταλισμού, η αποανάπτυξη θα έπρεπε να δώσει ιδιαίτερη έμφαση στην αποσυνάρθρωση, να είναι προσεκτική με την τιθάσευση, αλλά να εντάξει και τη στρατηγική λογική της συντριβής του καπιταλισμού.
Ενώ ένας τέτοιος στρατηγικός σχηματισμός ακούγεται και σε άλλες πτυχές της Αριστεράς, αυτό που σηματοδοτεί τον αντικαπιταλισμό της αποανάπτυξης είναι η αναγνώριση των βιοφυσικών ορίων στο κυνήγι της ανάπτυξης και της αναπόφευκτης εκμετάλλευσης που φέρνει η αέναη οικονομική μεγέθυνση.
Ο Wright σκόπευε να γράψει το δεύτερο μέρος του How to be an anti-capitalist in the 21st century, που πιθανόν να έθετε το ζήτημα του Πώς του μετασχηματισμού, αλλά δυστυχώς πέθανε πριν προλάβει. Επομένως, ενώ η δουλειά του προσφέρει ένα βοηθητικό πλαίσιο για να ενταχτεί το κίνημα της αποανάπτυξης, μένουμε με το δύσκολο έργο της εξακρίβωσης του τρόπου άσκησης μιας μετασχηματιστικής στρατηγικής.
Πώς να οργανωθούμε για την αποσυνάρθρωση του καπισταλισμού μπροστά στα πανίσχυρα επιχειρηματικά συμφέροντα που διεκδικούν ανάπτυξη και έσοδα με κάθε μέσο, ενάντια σε κρατικές δομές που προωθούν επιπρόσθετα μέτρα ανάπτυξης και τις πολλές διάσπαρτες εναλλακτικές;
Παρόλο που δεν έχω την απάντηση σε αυτό, είμαι βέβαιος ότι είναι μέσω της ευρύτερης ενότητας του προοδευτικού κινήματος –εδραιωμένου τοπικά και δικτυωμένου παγκόσμια– που μπορεί να φέρει τη συστημική αλλαγή.
Επομένως, αντιλαμβάνομαι τη δική μας οργάνωση ως ένα κοινωνικό κίνημα, και την ενότητα με άλλους ως το κλειδί της αποανάπτυξης. Βάζοντας μπροστά τους μετασχηματισμούς και δρώντας στρατηγικά, είναι σημαντικό να κατασκευάσουμε μηχανισμούς συλλογικής μη-ιεραρχικής λήψης αποφάσεων, να αναστοχαζόμαστε κριτικά τις ίδιες τις δράσεις μας και να μένουμε πιστοί στις αρχές της αποανάπτυξης, σε συμφωνία με το πνεύμα και την πολλαπλότητά της.
ΣΣ: Αυτό το κείμενο είναι βασισμένο στη συμμετοχή μου στη συνάντηση για τις στρατηγικές προσεγγίσεις στο συνέδριο της Βιέννης. Ευχαριστώ τους διοργανωτές Nathan Barlow και Suni Scheck, τους ομιλητές Nilda Inkermann και Panos Petridis, και όσους/όσες συμμετείχαν για τη συναρπαστική συζήτηση. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω φίλους και μαθητές για την κριτική συζήτηση της δουλειάς του Wright. Η ευγνωμοσύνη μου επίσης πηγαίνει στους Santiago Gorostiza και Joe Herbert για τα χρήσιμα σχόλια και τις προτάσεις τους.
Αυτό το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στις 21-09-2020 εδώ.